पंजाब मधील भटिंडा देशातच नव्हे, तर जागतिक क्रमवारीत अव्वल; हवेची गुणवत्ता निर्देशांक ८१६ वर, तर दिल्लीचा निर्देशांक ६३५
नवी दिल्ली, दि. ९ : दिवाळीच्या फटाक्यांमधून निर्माण झालेला धूर आणि उत्तर भारतातील शेतांमध्ये सुरू असलेल्या पिकांच्या अवशेषांच्या जाळपोळीमुळे देशातील हवेची गुणवत्ता कमालीची खालावली आहे. याचा तीव्र परिणाम उत्तर भारतातील अनेक शहरांमध्ये दिसून आला असून, जगातील सर्वाधिक प्रदूषित १०० शहरांच्या यादीत भारतातील तब्बल ९९ शहरांचा समावेश झाल्याची नोंद एअर क्वालिटी इंडेक्स (AQI.in) या हवेच्या गुणवत्तेवर लक्ष ठेवणाऱ्या व्यासपीठाने केली आहे. ८ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ८.३० वाजताच्या आकडेवारीनुसार पंजाबमधील भटिंडा येथे प्रदूषणाची पातळी सर्वाधिक नोंदविण्यात आली.
भटिंडानंतर पंजाबमधीलच फरिदकोटचा क्रमांक लागला. तेथील निर्देशांक ८०४ इतका होता. हरियाणातील रेवाडी ६९६ गुणांसह तिसऱ्या, तर राजस्थानमधील श्रीगंगानगर ६८९ गुणांसह चौथ्या स्थानावर होते. राजधानी दिल्लीची परिस्थितीही गंभीर असून, तेथील निर्देशांक ६३५ नोंदविण्यात आला. या आकडेवारीवरून उत्तर भारतातील प्रदूषणाचे गांभीर्य स्पष्ट होते.
पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर भारतातील शहरांची स्थिती गंभीर
जागतिक प्रदूषण क्रमवारीतील पहिल्या २० शहरांमध्ये पंजाब आणि हरियाणातील प्रत्येकी पाच शहरांचा समावेश होता. पंजाबमधील भटिंडा, फरिदकोट, पतियाळा, अमृतसर आणि लुधियाना ही शहरे यादीत होती. तर हरियाणातील रेवाडी, सिरसा, हिसार, भिवानी आणि फरिदाबाद यांचाही समावेश होता.
मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथे हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक ५१२, तर सागरमध्ये ४८८ नोंदविण्यात आला. उत्तर प्रदेशातील प्रयागराजचा निर्देशांक ५०६, गोरखपूरचा ४७० आणि गाझीपूरचा ४६७ होता. बिहारमधील बेगुसराय येथेही निर्देशांक ४५२ वर पोहोचला होता. या जागतिक क्रमवारीत पाकिस्तानमधील लाहोर हे भारताबाहेरील एकमेव शहर ठरले. ४६६ निर्देशांकासह लाहोरने १५ वे स्थान मिळविले.
प्रदूषण वाढण्यामागे फटाके आणि शेतातील जाळपोळीचा परिणाम
दिवाळीच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर फटाके फोडल्याने वातावरणात धूर आणि सूक्ष्म प्रदूषक कणांचे प्रमाण वाढते. त्यातच पंजाब आणि हरियाणामध्ये पिकांचे अवशेष जाळण्याच्या घटनांमुळे प्रदूषणात आणखी भर पडते. या दोन्ही घटकांचा एकत्रित परिणाम उत्तर भारतातील हवेच्या गुणवत्तेवर झाल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.
हवेतील प्रदूषक कण वातावरणात साचून राहिल्यास नागरिकांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक तसेच श्वसन आणि हृदयविकाराचा त्रास असलेल्या व्यक्तींना अधिक काळजी घेण्याची गरज असते.
अधिकृत प्रदूषण मापन आणि जागतिक क्रमवारीतील फरक
या आकडेवारीतील एक महत्त्वाची बाब म्हणजे केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अधिकृत हवेच्या गुणवत्ता निर्देशांकाची कमाल मर्यादा ५०० आहे. अधिकृत मापन पद्धतीनुसार ४०० पेक्षा अधिक निर्देशांक हा ‘अत्यंत गंभीर’ श्रेणीत मोडतो. मात्र, एएक्यूआय डॉट इन या व्यासपीठाने नोंदविलेल्या आकडेवारीत ५०० पेक्षाही अधिक मूल्ये दिसत आहेत. त्यामुळे या दोन्ही मापन पद्धतींची थेट तुलना करताना फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
यापूर्वीच्या जागतिक प्रदूषण अहवालातही भारतातील शहरांची स्थिती चिंताजनक असल्याचे समोर आले होते. २०२४ च्या एएक्यूआय डॉट इनच्या जागतिक हवेच्या गुणवत्ता अहवालानुसार, जगातील सर्वाधिक प्रदूषित १०० शहरांपैकी ९४ शहरे भारतातील होती. त्यावेळी नवी दिल्ली जगातील सर्वाधिक प्रदूषित शहर ठरले होते.
दरम्यान, ८ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ८.३० वाजता नोंदविलेली आकडेवारी ही त्या वेळेची स्थिती दर्शवते. हवेतील प्रदूषणाची पातळी हवामान, वाऱ्याचा वेग आणि इतर स्थानिक घटकांनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नागरिकांनी आपल्या परिसरातील हवेच्या गुणवत्तेवर लक्ष ठेवणे आणि प्रदूषणाची पातळी गंभीर असल्यास अनावश्यक बाहेर जाणे टाळणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
Information Source – AQI.in
