मानवी तस्करीचे संपूर्ण जाळे उघडा; पोलीस महासंचालक सदानंद दाते यांचे निर्देश

मुंबई, दि. १५ : मानवी तस्करीसारख्या गंभीर गुन्ह्यांचा प्रभावी मुकाबला करण्यासाठी पोलिसांनी केवळ प्रत्यक्ष गुन्ह्यात सहभागी असलेल्या आरोपींपुरता तपास मर्यादित न ठेवता, त्यामागील संपूर्ण यंत्रणेचा शोध घ्यावा, असे आवाहन पोलीस महासंचालक सदानंद दाते यांनी केले. गुन्ह्याशी संबंधित व्यक्ती, आर्थिक व्यवहार आणि पुढील संपर्कसाखळी यांचा मागोवा घेतल्यास तस्करीच्या नेटवर्कवर प्रभावी कारवाई करता येईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.

मानवी तस्करीच्या गुन्ह्यांच्या तपासातील आव्हाने, कायदेशीर तरतुदी आणि पीडितांच्या संरक्षणाबाबत मार्गदर्शन करण्यासाठी महाराष्ट्र पोलीस दल आणि प्रकृती संस्थेच्या संयुक्त विद्यमाने ‘न्यायसेतू २०२६’ ही राज्यस्तरीय कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली होती. मुंबईतील पोलीस महासंचालक कार्यालयाच्या दरबार सभागृहात झालेल्या या कार्यक्रमात दाते बोलत होते.

तस्करीच्या नेटवर्कचा शोध घेण्यावर भर

मानवी तस्करीच्या प्रकरणात एखाद्या आरोपीला अटक केल्यानंतर तपास थांबवणे पुरेसे ठरत नाही. गुन्ह्याची सुरुवात कुठून झाली, त्यात आणखी कोण सहभागी आहेत आणि तस्करीच्या साखळीतील विविध घटक एकमेकांशी कसे जोडलेले आहेत, याचा शोध घेणे आवश्यक आहे. गुन्ह्याच्या आधीच्या आणि नंतरच्या संपर्कांचा मागोवा घेऊन संपूर्ण जाळे उघड करण्यावर तपास यंत्रणांनी लक्ष केंद्रित करावे, असे दाते यांनी स्पष्ट केले.

तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे गुन्ह्यांचे स्वरूपही बदलू शकते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापराच्या काळात पोलिसांनी नव्या तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संभाव्य आव्हानांबाबत सतर्क राहणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले. गुन्हे घडू नयेत यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय करणे, घटना घडल्यास तातडीने तपास सुरू करणे आणि पुराव्यांच्या आधारे गुणवत्तापूर्ण तपास पूर्ण करणे, या बाबींना प्राधान्य देण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

पीडितांशी संवेदनशीलतेने वागण्याची गरज

मानवी तस्करीच्या गुन्ह्यांचा तपास करताना पीडित व्यक्तीची परिस्थिती आणि मानसिक अवस्था लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. तपासाच्या प्रक्रियेत पीडितांना सुरक्षिततेची जाणीव होईल आणि त्यांना आधार मिळेल, अशा पद्धतीने पोलिसांनी वागावे, असे दाते यांनी सांगितले.

पीडितांना न्यायप्रक्रियेत सहभागी होताना आवश्यक संरक्षण मिळावे, यासाठी संबंधित कायदेशीर तरतुदींची प्रभावी अंमलबजावणी करणेही महत्त्वाचे आहे. पीडितांची ओळख गोपनीय ठेवणे, साक्ष नोंदविताना योग्य खबरदारी घेणे आणि बंदिस्त न्यायालयीन सुनावणीसारख्या तरतुदींचे पालन करणे, याबाबत तपास अधिकाऱ्यांनी दक्ष राहण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.

कार्यशाळेत घटनात्मक तरतुदी, विविध कायद्यांमधील नियम, न्यायालयांचे महत्त्वाचे निर्णय आणि भारतीय न्याय संहितेतील संबंधित तरतुदींविषयी अधिकाऱ्यांना मार्गदर्शन करण्यात येणार होते.

वैद्यकीय मदत आणि समुपदेशनासाठी समन्वय आवश्यक

मानवी तस्करीतून सुटका झालेल्या किंवा अशा गुन्ह्यांमुळे प्रभावित झालेल्या व्यक्तींना केवळ कायदेशीर मदत पुरवून चालत नाही. परिस्थितीनुसार वैद्यकीय उपचार, दुभाष्याची सुविधा आणि मानसिक समुपदेशन उपलब्ध करून देण्यासाठी पोलिसांनी इतर संबंधित यंत्रणांशी समन्वय साधावा, असेही पोलीस महासंचालकांनी नमूद केले.

मानवी तस्करीविरोधात काम करणाऱ्या विशेष पोलीस पथकांचे प्रशिक्षण अधिक परिणामकारक केल्यास तपासाची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होईल. प्रत्येक अधिकारी आणि कर्मचाऱ्याने आवश्यक कौशल्ये विकसित करून आपली जबाबदारी अधिक सक्षमपणे पार पाडल्यास या गुन्ह्यांना आळा घालण्याच्या प्रयत्नांना बळ मिळू शकते, असे दाते यांनी सांगितले.

वरिष्ठ अधिकाऱ्यांची उपस्थिती

कार्यशाळेला माजी पोलीस महासंचालक डॉ. पी. एम. नायर, महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाच्या सदस्य सचिव नंदिनी आवडे, अतिरिक्त पोलीस महासंचालक (महिला व बालकांवरील अपराध प्रतिबंध) अस्वती दोरजे आणि विशेष पोलीस महानिरीक्षक शारदा राऊत उपस्थित होते.

प्रास्ताविकात अस्वती दोरजे यांनी मानवी तस्करी रोखण्यासाठी पोलीस दलाकडून सुरू असलेल्या प्रयत्नांची माहिती दिली. या गुन्ह्यांतील आर्थिक व्यवहार, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि शासनाच्या विविध विभागांमधील समन्वय याविषयी अधिकाऱ्यांना सविस्तर माहिती मिळावी, हा कार्यशाळेच्या आयोजनामागील उद्देश असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

नंदिनी आवडे यांनीही यावेळी मनोगत व्यक्त केले. कार्यशाळेत पोलीस अधिकारी आणि कर्मचारी सहभागी झाले होते. सेवानिवृत्त पोलीस उपअधीक्षक मदन पाटील यांनी कार्यक्रमाचे संचलन केले.

मानवी तस्करीविरोधातील कारवाई अधिक परिणामकारक करण्यासाठी तपासातील कौशल्य, पीडितांचे संरक्षण आणि विविध यंत्रणांमधील समन्वय या तीन बाबी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत. गुन्ह्यांमागील संपूर्ण साखळी उघड करण्यावर भर दिल्यास तस्करीच्या नेटवर्कवर कारवाई करण्यास मदत होऊ शकते.