श्वसनमार्ग व आवाजही पूर्ववत
नागपूर, दि. ३० : वैद्यकीय कौशल्य, अत्याधुनिक शस्त्रक्रिया तंत्रज्ञान आणि विविध वैद्यकीय विभागांच्या समन्वित प्रयत्नांचे उल्लेखनीय उदाहरण ठरत, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था (एम्स) नागपूरच्या कान, नाक आणि घसा विभागाने भटक्या कुत्र्याच्या भीषण हल्ल्यात गंभीर जखमी झालेल्या सहा वर्षीय मुलीचा जीव, तिचा नैसर्गिक श्वसनमार्ग आणि आवाज यशस्वीरित्या पूर्ववत केला आहे. अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि अनेक टप्प्यांत पार पडलेल्या उपचारांनंतर ही चिमुरडी आता पूर्णपणे नैसर्गिकरीत्या श्वास घेत असून स्पष्ट बोलत आहे. ती पुन्हा शाळेत जाऊ लागली असून कोणत्याही श्वसनाच्या त्रासाशिवाय खेळतही आहे.
ही घटना त्या वेळी घडली, जेव्हा ही सहा वर्षीय मुलगी आपल्या लहान भावंडाचे धैर्याने संरक्षण करत होती. त्याचवेळी एका हिंस्र भटक्या कुत्र्याने तिच्यावर हल्ला चढवला. या हल्ल्यात तिच्या मानेवर गंभीर स्वरूपाच्या जखमा झाल्या. श्वसनमार्गाला झालेल्या गंभीर दुखापतीमुळे तिला श्वास घेण्यास तीव्र अडचण निर्माण झाली आणि तिच्या जीवाला तातडीचा धोका निर्माण झाला.
या जीवघेण्या परिस्थितीत डॉक्टरांनी त्वरित तिचा श्वसनमार्ग सुरक्षित करण्यासाठी ट्रॅकिओस्टॉमी ही आपत्कालीन शस्त्रक्रिया केली. या प्रक्रियेत मानेतून थेट श्वासनलिकेत नळी बसवून फुफ्फुसांपर्यंत हवा पोहोचण्याची व्यवस्था करण्यात आली. त्यामुळे तिचा जीव वाचविण्यात यश आले.
प्राथमिक उपचारांनंतर तिची प्रकृती स्थिर होताच पुढील विशेष उपचारांसाठी तिला एम्स नागपूर येथे दाखल करण्यात आले. येथे कान, नाक आणि घसा विभागातील तज्ज्ञांनी तिची सखोल तपासणी केली. तपासणीत कुत्र्याच्या दातांमुळे स्वरयंत्राचे संरक्षक कवच असलेली थायरॉइड कार्टिलेज पूर्णपणे तुटल्याचे तसेच उजव्या स्वररज्जूलाही गंभीर दुखापत झाल्याचे निदर्शनास आले. त्यामुळे ती पूर्णपणे कृत्रिम श्वसनमार्गावर अवलंबून होती. याशिवाय श्वसनमार्गात रक्तस्त्राव करणाऱ्या जखमा असल्याने तिचा आवाज आणि अन्न गिळण्याची नैसर्गिक क्षमता देखील बाधित झाली होती.
डॉक्टरांच्या मते, गंभीररीत्या चिरडलेल्या, संसर्ग झालेल्या बालकाच्या श्वसनमार्गाची पुनर्बांधणी करणे हे आधुनिक वैद्यकशास्त्रातील अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक उपचारांपैकी एक मानले जाते. या आव्हानाचा स्वीकार करत एम्स नागपूरच्या तज्ज्ञांनी बहु-स्तरीय उपचार आराखडा तयार केला. सर्वसाधारण भूल देऊन तिची अनेक वेळा सखोल तपासणी करण्यात आली. बालरोग अतिदक्षता विभागात तिची सातत्याने देखरेख करण्यात आली. त्यानंतर पुन्हा सर्वसाधारण भूल देऊन तिच्या श्वसनमार्गावर अत्यंत जटिल पुनर्रचनात्मक शस्त्रक्रिया करण्यात आली.
या शस्त्रक्रियेदरम्यान झालेल्या व्रणांमुळे पूर्णपणे बंद झालेला श्वसनमार्ग पुन्हा खुला करण्यात आला. पुढील काही आठवड्यांत शल्यचिकित्सक, भूलतज्ज्ञ आणि बालरोगतज्ज्ञ यांच्या समर्पित चमूने स्वरयंत्राची तुटलेली रचना अत्यंत बारकाईने पुन्हा तयार केली. कुत्र्याच्या खोल चाव्यांमुळे झालेला संसर्ग दूर करण्यात आला आणि श्वसननलिकेच्या आतील अस्तराची पुनर्बांधणी करण्यात आली.
पुनर्रचनात्मक शस्त्रक्रिया यशस्वी झाल्यानंतर त्या मुलीवर दीर्घकालीन आणि सघन पुनर्वसन उपचार करण्यात आले. उपचारांच्या अंतिम टप्प्यात तिच्या मानेत बसविण्यात आलेली कृत्रिम श्वासनलिका कायमची काढून टाकण्यात आली. या प्रक्रियेनंतर ती मुलगी पुन्हा नैसर्गिकरीत्या नाक आणि तोंडावाटे श्वास घेऊ लागली. तिचा आवाज पूर्ववत झाला असून ती स्पष्ट बोलू शकते. उपचार पूर्ण झाल्यानंतर तिला सुरक्षितपणे घरी सोडण्यात आले असून ज्या लहान भावंडाचे संरक्षण करण्यासाठी तिने स्वतःचा जीव धोक्यात घातला होता, त्याच्यासोबत ती पुन्हा आनंदाने राहत आहे.
सध्या ती नियमित शाळेत जात असून कोणत्याही श्वसनाच्या त्रासाशिवाय खेळू शकते. या संपूर्ण उपचार प्रक्रियेमुळे तिचे केवळ प्राणच वाचले नाहीत, तर तिचा आवाज, श्वसनमार्ग आणि सामान्य जीवनही पूर्ववत झाले आहे.
या उल्लेखनीय यशाबद्दल एम्स नागपूरचे कार्यकारी संचालक प्रा. डॉ. प्रशांत जोशी यांनी कान, नाक आणि घसा विभागाच्या वैद्यकीय पथकाचे तसेच बालरोग विभाग आणि भूलशास्त्र विभागाच्या तज्ज्ञांचे विशेष अभिनंदन केले. तसेच आपल्या लहान भावंडाला वाचवण्यासाठी अपार धैर्य दाखविणाऱ्या त्या सहा वर्षीय चिमुरडीच्या शौर्याचेही त्यांनी कौतुक केले.
एम्स नागपूरच्या या यशस्वी उपचारामुळे बालकांमधील अत्यंत गंभीर श्वसनमार्गाच्या आपत्कालीन परिस्थितींवर आधुनिक शस्त्रक्रिया, बहुविभागीय समन्वय आणि वेळेवर उपचार यांच्या साहाय्याने प्रभावी मात करता येते, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे.
