पॉडकास्टमधील दाव्यानंतर प्रकरण तापले; दिल्ली पोलिसांकडून भारतीय न्याय संहिता आणि अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यांतर्गत कारवाईचा तपास
नवी दिल्ली, दि. ४ : जंतर-मंतरवरील आंदोलनादरम्यान निशू आझाद हिचे वडील संजय कुमार यांच्यावर झालेल्या कथित हल्ल्याच्या प्रकरणाने आता नवे वळण घेतले आहे. या घटनेबाबत एका पॉडकास्टमध्ये स्वतंत्र भारद्वाज याने केलेल्या दाव्यानंतर राजकीय आरोप-प्रत्यारोप सुरू झाले आणि त्याच्या अटकेची मागणीही जोर धरली. त्यानंतर दिल्ली पोलिसांनी उत्तर प्रदेशातील बुलंदशहर येथून भारद्वाज याला ताब्यात घेतले आहे. प्रकरणातील दुखापतीचे स्वरूप आणि उपलब्ध पुरावे लक्षात घेऊन ‘खुनाचा प्रयत्न’ या गंभीर आरोपाची तरतूद लागू होते का, याचाही तपास केला जात आहे.
निशू आझाद हिने यापूर्वी एक व्हिडिओ प्रसिद्ध करून लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांच्याकडे न्यायासाठी मदतीची मागणी केली होती. त्यानंतर या प्रकरणाला राजकीय रंग चढला. कॉक्रोच जनता पार्टीच्या कार्यकर्त्यांनीही स्वतंत्र भारद्वाज याच्या अटकेसाठी दिल्लीतील संसद मार्ग पोलीस ठाण्याबाहेर आंदोलन केले.
पॉडकास्टमुळे प्रकरण पुन्हा चर्चेत
जंतर-मंतर येथे जूनमध्ये झालेल्या आंदोलनादरम्यान संजय कुमार यांच्याशी झालेल्या झटापटीबाबत स्वतंत्र भारद्वाज याच्या एका जुन्या पॉडकास्टमधील वक्तव्याचा व्हिडिओ अलीकडे मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित झाला. या संभाषणात त्याने संजय कुमार यांच्या डोक्याला दुखापत केल्याचा दावा केला होता. त्याचवेळी राजकीय संपर्कांमुळे आपल्याला तुरुंगात जावे लागले नाही, असा आशय त्याच्या वक्तव्यात असल्याचे वृत्त आहे. स्वतःची ओळख तो ‘स्वतंत्र सनातनी योद्धा’ अशी करून देतो.
मात्र, पॉडकास्टमधील दाव्याला तपासातील अंतिम सत्य मानता येणार नाही. स्वतंत्र भारद्वाज याने नंतर आपण बचावासाठी कारवाई केल्याचा दावा केल्याचेही वृत्त आहे. त्यामुळे प्रत्यक्ष घटनेचे चित्र स्पष्ट करण्यासाठी प्रत्यक्षदर्शी, उपलब्ध चित्रफीत, वैद्यकीय कागदपत्रे आणि इतर पुरावे महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
सुरुवातीला कोणती कलमे लावली?
दिल्ली पोलिसांनी या घटनेप्रकरणी सुरुवातीला भारतीय न्याय संहितेतील कलम ११५(२), १२६(२) आणि ३(५) अंतर्गत गुन्हा नोंदवला होता. या प्रकरणात स्वतंत्र भारद्वाज आणि सूरज कुमार यांची नावे आरोपी म्हणून समोर आली आहेत. पोलिसांच्या माहितीनुसार, आंदोलनाचे चित्रण मोबाईलवर करत असताना संजय कुमार यांचा काही जणांशी वाद झाला आणि त्यानंतर मारहाण झाल्याची तक्रार नोंदविण्यात आली. आले असता डोक्यावर दोन जखमा झाल्याची नोंद वैद्यकीय तपासणीत झाली होती. दिल्ली पोलिसांनी मात्र सोशल मीडियावर चर्चेत आलेल्या ‘डोक्याची कवटी फोडली’ या दाव्याबाबत गंभीर आक्षेप घेतला असून, उपलब्ध वैद्यकीय अहवालानुसार दुखापत साध्या स्वरूपाची असल्याचे स्पष्ट केले आहे. पोलिसांच्या म्हणण्यानुसार जखम एखाद्या धातूच्या कड्यामुळे झाल्याचे वैद्यकीय नोंदीत दिसते.
अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याचाही तपास
या प्रकरणात अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या तरतुदींचाही मुद्दा पुढे आला आहे. संबंधित व्यक्ती अनुसूचित जातीतील असल्याची माहिती असून, तिच्याविरुद्ध करण्यात आलेल्या गुन्ह्यामागे जातीय कारण किंवा कायद्यात नमूद केलेला आवश्यक हेतू असल्यास या कायद्याच्या संबंधित तरतुदी लागू होऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, या कायद्याच्या कलम ३(१)(r) अंतर्गत सार्वजनिक ठिकाणी अनुसूचित जाती किंवा जमातीच्या सदस्याचा जाणीवपूर्वक अपमान किंवा धाक दाखवून त्याला कमीपणा आणण्याचा हेतू असल्यास किमान सहा महिने ते कमाल पाच वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड अशी शिक्षा आहे. मात्र, केवळ पीडित व्यक्ती अनुसूचित जातीतील आहे म्हणून हे कलम आपोआप लागू होत नाही; कायद्यातील आवश्यक घटक सिद्ध करावे लागतात.
त्याचप्रमाणे, अनुसूचित जाती-जमातीच्या व्यक्तीविरुद्ध तिची जात माहीत असताना अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या अनुसूचीत नमूद असलेला गुन्हा केला असल्यास कलम ३(२)(va) चा विचार होऊ शकतो. या तरतुदीखाली मूळ गुन्ह्यासाठी असलेली शिक्षा आणि दंड लागू होतो.
पोलिसांचा तपास कोणत्या दिशेने?
पॉडकास्टमधील वक्तव्य प्रकरणाच्या तपासाचा एक भाग म्हणून तपासले जाणार असल्याचे दिल्ली पोलिसांनी स्पष्ट केले आहे. पोलिसांनी राजकीय हस्तक्षेपाच्या आरोपांचे खंडन केले असून, कायदेशीर प्रक्रियेनुसार कारवाई होत असल्याचे सांगितले आहे. पोलिसांनी भारद्वाज आणि अन्य आरोपीची चौकशी केली असून, तपास पूर्ण करून आरोपपत्र दाखल करण्याची प्रक्रिया पुढे नेली जाणार असल्याचेही सांगण्यात आले आहे.
दरम्यान, भारद्वाज याला बुलंदशहरमधून ताब्यात घेतल्यानंतर त्याच्याकडून या घटनेबाबत अधिक माहिती घेतली जाण्याची शक्यता आहे. त्याने पॉडकास्टमध्ये केलेले दावे आणि प्रत्यक्ष घटनाक्रम यामध्ये काही फरक आहे का, याचाही तपासात उलगडा होणे अपेक्षित आहे.
या प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आता ‘पॉडकास्टमध्ये काय म्हटले?’ एवढ्यावर मर्यादित राहिलेला नाही. प्रत्यक्ष हल्ल्यातील हेतू, जखमेची वैद्यकीय तीव्रता, उपलब्ध चित्रफीत, साक्षीदारांचे जबाब आणि आरोपीच्या वक्तव्यांची सत्यता यावर पुढील कायदेशीर कारवाईची दिशा ठरणार आहे. त्यामुळे कलम १०९ किंवा अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या अधिक गंभीर तरतुदी प्रत्यक्षात लागू होतात का, याकडे आता लक्ष लागले आहे.
