पुढचा सर्वोच्च नेता कोण?
तेहरान, दि. १: अमेरिका आणि इस्रायलचे इराणवरील हवाई हल्ले सुरूच असताना मोठी घडामोड समोर आली आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी यांचा अमेरिका-इस्रायली कारवाईत मृत्यू झाल्याचा दावा अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी केला आहे. इराणी माध्यमे तस्निम आणि फार्स तसेच इस्लामिक रेवॉलुशनरी गार्ड कॉर्प्स Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) कडूनही या वृत्ताला दुजोरा देण्यात आल्याचे समोर येत आहे.
४० दिवसांचा राष्ट्रीय शोक जाहीर
इराण सरकारने खामेनी यांच्या निधनानंतर ४० दिवसांचा राष्ट्रीय शोक आणि सात दिवसांची सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली आहे. इस्लामिक रेवॉलुशनरी गार्ड कॉर्प्स IRGC ने निवेदनात म्हटले, “आम्ही एक महान नेता गमावला आहे; संपूर्ण राष्ट्र शोक करत आहे.” याच हल्ल्यात खामेनी यांच्या कुटुंबीयांचाही मृत्यू झाल्याचे वृत्त आहे. तेहरानमध्ये झालेल्या एअर स्ट्राईकमध्ये ते कुटुंबासह मृत्यूमुखी पडल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
ट्रम्प यांची पोस्ट; इराणी सैन्याचा इशारा
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘ट्रुथ सोशल’वर पोस्ट करत खामेनी यांच्या मृत्यूचा दावा केला. “इतिहासातील सर्वात क्रूर व्यक्तींपैकी एकाचा अंत झाला; हा इराणच्या लोकांसाठी आणि जगासाठी न्याय आहे,” असे त्यांनी म्हटले. दरम्यान, इराणी सैन्याने “धोकादायक आणि निर्णायक कारवाई” लवकरच सुरू होईल, असा इशारा दिला आहे. लक्ष्य म्हणून “प्रदेशातील व्यापलेले भाग आणि अमेरिकेचे तळ” नमूद करण्यात आले आहेत. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील तणाव अधिक वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
पुढचा सर्वोच्च नेता कोण? ‘विलायत-ए-फकीह’नुसार प्रक्रिया
इराणी संविधानातील ‘विलायत-ए-फकीह’ तत्त्वानुसार सर्वोच्च नेतेपद केवळ प्रमुख धार्मिक विद्वानालाच भूषवता येते. खामेनी यांनी अधिकृत उत्तराधिकारी जाहीर केला नव्हता.
सध्या दोन नावे चर्चेत आहेत:
-
मोज्तबा खामेनी (खामेनी यांचे पुत्र)
-
हसन खोमेनी (इराणचे संस्थापक रुहोल्ला खोमेनी यांचे नातू)
‘तज्ज्ञांची परिषद’ ठरवणार निर्णय
इराणमध्ये ८८ धार्मिक विद्वानांची ‘तज्ज्ञांची परिषद’ (Assembly of Experts) अधिकृतपणे नवीन सर्वोच्च नेत्याची निवड करते. मात्र प्रत्यक्ष सत्ता संतुलनात IRGC आणि प्रभावशाली धार्मिक-राजकीय गटांची भूमिका निर्णायक मानली जाते. रॉयटर्सच्या अहवालानुसार, खामेनी यांच्यासारखा सर्वमान्य अधिकार सध्या कोणाकडेही नाही; त्यामुळे सत्तांतर सोपे नसेल.
आयआरजीसी IRGC ची निर्णायक भूमिका
इस्लामिक रेवॉलुशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ही इराणमधील सर्वात शक्तिशाली लष्करी शाखा असून ती थेट सर्वोच्च नेत्याला जबाबदार असते. निवडून आलेल्या सरकारच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर काम करणारी ही यंत्रणा देशातील अंतर्गत शक्तिसंतुलनावर मोठा प्रभाव टाकते. अहवालांनुसार, अलीकडील हल्ल्यात IRGC चे वरिष्ठ कमांडर मोहम्मद पाकपौर देखील ठार झाल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे सत्ताकारणातील समीकरणे बदलण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
अयातुल्ला अली खामेनी : थोडक्यात प्रवास
-
जन्म: १९ एप्रिल १९३९, मशहद (इराण)
-
लहानपणापासून धार्मिक शिक्षण; ११ व्या वर्षी मौलवी पद
-
१९६३ मध्ये शाहविरोधी भाषणांमुळे अटक
-
१९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर महत्त्वाची राजकीय भूमिका
-
१९८१ मध्ये बॉम्बस्फोटातून बचाव; त्यानंतर राष्ट्रपतीपद
-
१९८९ मध्ये रुहोल्ला खोमेनी यांच्या निधनानंतर सर्वोच्च नेते (रहबर)
समर्थक त्यांना इस्लामिक व्यवस्थेचे रक्षक मानतात, तर टीकाकार त्यांच्या कारभाराला कठोर आणि कट्टर म्हणतात.
पुढे काय?
खामेनी यांच्या निधनाच्या दाव्यांमुळे इराणमध्ये सत्तांतराची प्रक्रिया, IRGC ची भूमिका आणि प्रादेशिक तणाव या तिन्ही आघाड्यांवर घडामोडी वेगाने घडू शकतात. ‘तज्ज्ञांची परिषद’ पुढील काही दिवसांत बैठक घेण्याची शक्यता असून, त्यानंतरच नवीन सर्वोच्च नेत्याबाबत स्पष्टता येईल. मध्यपूर्वेतील परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील असून, इराण-इस्रायल संघर्षाचा व्यापक परिणाम जागतिक राजकारण, तेलबाजार आणि सुरक्षेवर होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
