चित्रकार-लेखक राजू बाविस्कर यांचा सन्मान
नवी दिल्ली, दि. १६ : भारतीय भाषांमधील उत्कृष्ट साहित्यकृतींचा गौरव करणाऱ्या प्रतिष्ठेच्या साहित्य अकादमी पुरस्कारांची २०२५ वर्षासाठी घोषणा करण्यात आली आहे. देशातील मान्यताप्राप्त २४ भाषांमधील साहित्यकृतींना यंदाचे पुरस्कार जाहीर झाले असून मराठी भाषेतील ‘काळ्यानिळ्या रेषा’ या आत्मकथेसाठी लेखक राजू बाविस्कर यांची निवड करण्यात आली आहे. या पुरस्कारामुळे मराठी साहित्यविश्वाचा गौरव वाढला असून सामाजिक वास्तव आणि संघर्षाचे प्रभावी चित्रण करणाऱ्या या आत्मकथेची व्यापक पातळीवर दखल घेतली गेली आहे.
साहित्य अकादमीची भूमिका
साहित्य अकादमी ही भारत सरकारचे संस्कृती मंत्रालय यांच्या अंतर्गत कार्यरत असलेली स्वायत्त राष्ट्रीय संस्था आहे. भारतीय भाषांमधील साहित्याचा विकास, संवर्धन आणि प्रसार करण्यासाठी ही संस्था विविध उपक्रम राबवते. दरवर्षी देशातील विविध भाषांतील उत्कृष्ट साहित्यकृतींची निवड करून त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार प्रदान केले जातात.
‘काळ्यानिळ्या रेषा’ आत्मकथेचे वैशिष्ट्य
‘काळ्यानिळ्या रेषा’ या आत्मकथेमध्ये लेखक राजू बाविस्कर यांनी आपल्या आयुष्यातील अनुभव, सामाजिक वास्तव, संघर्षमय प्रवास आणि वैचारिक परिवर्तन यांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण केले आहे. वैयक्तिक आयुष्य आणि समाजातील बदलत्या परिस्थितीचे वास्तववादी दर्शन घडविणारी ही साहित्यकृती मराठी वाचकांमध्ये विशेष चर्चेत राहिली आहे.
परीक्षक समितीत ज्येष्ठ साहित्यिक
मराठी भाषेतील साहित्य अकादमी पुरस्कारासाठी नियुक्त परीक्षक मंडळामध्ये ज्येष्ठ साहित्यिक मंगला गोडबोले, नागोराव तम्माजी उटकर आणि राजन गवस यांचा समावेश होता. तज्ज्ञांच्या समितीने विविध साहित्यकृतींचा सखोल अभ्यास करून अंतिम निवड केली.
पुरस्काराचे स्वरूप
साहित्य अकादमी पुरस्कारामध्ये मानचिन्ह, शाल आणि १ लाख रुपये रोख रक्कम प्रदान केली जाते. २०२५ वर्षातील पुरस्कारांचे वितरण ३१ मार्च २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे आयोजित विशेष समारंभात करण्यात येणार आहे.
विविध साहित्यप्रकारांना गौरव
यंदाच्या साहित्य अकादमी पुरस्कारांमध्ये काव्यसंग्रह, कादंबरी, कथासंग्रह, निबंध, साहित्यिक समीक्षा, आत्मकथा आणि संस्मरण अशा विविध साहित्यप्रकारांतील उत्कृष्ट पुस्तकांची निवड करण्यात आली आहे. देशातील विविध भाषिक साहित्य परंपरांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या लेखकांचा या पुरस्कारांद्वारे गौरव करण्यात येत आहे.
साहित्य अकादमी पुरस्कार २०२५ – भाषा, पुस्तक व लेखक
- असमिया – कड़ि खेलर साधु (उपन्यास) – देवब्रत दास
- बांगला – श्रेष्ठ कबिता (कविता) – प्रसून बंदोपाध्याय
- बोडो – दोंनै लामाः मोनसे गाथोन (उपन्यास) – सहायसुलि ब्रह्म
- डोगरी – ‘ठाकुर’ सतसई (कविता, दोहे) – खजूर सिंह ‘ठाकुर’
- इंग्रजी – क्रिमसन स्प्रिंग (उपन्यास) – नवतेज सरना
- गुजराती – भट्टखडकी (कविता) – योगेश वैद्य
- हिंदी – जीते जी इलाहाबाद (संस्मरण) – ममता कालिया
- कन्नड – दडा सेरिसु तंदे (कहानी) – अमरेश नुगडोणी
- काश्मीरी – नजदावनेकी पॉट अलाव (कविता) – अली शैदा
- कोंकणी – कोंकणी काव्यें: रुपां आनी रूपकां (आलोचनात्मक निबंध) – हेनरी मेंडोनका
- मैथिली – धात्री पात सन गाम (संस्मरण) – महेन्द्र
- मलयाळम् – मायामानुष्यर (उपन्यास) – एन. प्रभाकरन
- मणिपुरी – कंगलमद्रीब इफुत (कहानी) – हाओबम नलिनि
- मराठी – काळ्यानिळ्या रेषा (आत्मकथा) – राजू बाविस्कर
- नेपाळी – नेपाली पारम्परिक संस्कृति र सभ्यताको ढुकुटी (निबंध) – प्रकाश भट्टराई
- ओडिया – पदपुराण (कविता) – गिरिजाकुमार बलियारसिंह
- पंजाबी – सेफ्टी किट (कहानी) – जिंदर
- राजस्थानी – भरखमा (कहानी) – जितेंद्र कुमार सोनी
- संस्कृत – प्रस्थानचतुष्टये ब्रह्मघोषः (कविता) – साधु भद्रेशदास
- संताली – मिड बिर्ना चेनने साओन इनाग सागई (कहानी) – सुमित्रा सोरेन
- सिंधी – वाघू (कहानी) – भगवान अटलानी
- तमिळ – तमिळ सिरुकथैयिन थडंगल (साहित्यिक आलोचना) – सा. तमिळसेलवन
- तेलुगु – अनिमेष (कविता) – नंदिनी सिद्धरेड्डी
- उर्दू – सफ़र जारी है (कविता) – प्रितपाल सिंह बेताब
मराठी साहित्यविश्वासाठी अभिमानाचा क्षण
‘काळ्यानिळ्या रेषा’ या आत्मकथेला मिळालेला साहित्य अकादमी पुरस्कार हा मराठी साहित्यविश्वासाठी अभिमानाचा क्षण मानला जात आहे. या सन्मानामुळे समकालीन मराठी साहित्याची राष्ट्रीय पातळीवरील प्रतिष्ठा अधिक दृढ झाली असल्याची प्रतिक्रिया साहित्य क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे.
